Dikkat ve Odaklanma Destek Programı

Dikkat ve Odaklanma Destek Programı nedir?

Dikkat ve Odaklanma Destek Programı, dikkatini toplamakta, görevlerini başlatıp bitirmekte, zamanını planlamakta ve dürtülerini düzenlemekte zorlanan çocuk ve ergenler için yürütülen bir beceri ve aile iş birliği çalışmasıdır. Programın odağı bir tanıyı ortadan kaldırmak değil, çocuğun günlük hayatta işine yarayacak becerileri adım adım kazanmasına ve ailenin evde tutarlı bir düzen kurmasına yardımcı olmaktır.

Program, Psikolog Burak Uysal'ın çocuk, ergen ve ebeveynlerle yürüttüğü psikolojik danışmanlık çalışmalarının bir parçasıdır ve Serdivan'daki ofisimizde, uygun durumlarda online olarak yürütülür. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) tanısı almış, tanı süreci devam eden ya da tanısı olmadan dikkat güçlüğü yaşayan çocuk ve ergenler programa katılabilir.

DEHB nedir, her dikkat güçlüğü DEHB midir?

DEHB, dikkatsizlik ile hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileriyle tanımlanan nörogelişimsel bir durumdur. Amerikan Psikiyatri Birliği'nin tanı ölçütlerine göre belirtilerin 12 yaşından önce başlamış olması, en az altı aydır sürmesi, ev ve okul gibi en az iki farklı ortamda görülmesi ve günlük işlevselliği belirgin biçimde etkilemesi gerekir. Belirtilerin ağırlığına göre dikkatsizliğin önde olduğu, hareketlilik ve dürtüselliğin önde olduğu ya da ikisinin birlikte görüldüğü tablolar tanımlanır.

Her dikkat güçlüğü DEHB değildir. Uyku eksikliği, kaygı, çökkünlük, aile içindeki bir kriz, işitme ya da görme sorunları, özel öğrenme güçlüğü, aşırı ekran kullanımı ya da yaşına göre fazla yüklü bir program da dikkati belirgin biçimde etkileyebilir. Bu nedenle ilk adım, dikkat güçlüğünün nerede, ne zaman ve hangi görevlerde ortaya çıktığını anlamaktır. Hangi işaretlerin değerlendirme gerektirdiğini dikkat eksikliği belirtilerini anlatan rehberimizde ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Yaşa göre dikkat ve hareketlilik işaretleri nasıl görünür?

Dikkat süresi ve hareket ihtiyacı yaşla birlikte değişir; dört yaşındaki bir çocuğun yerinde duramaması ile on dört yaşındaki bir gencin derste sürekli kalkması aynı anlama gelmez. Aşağıdaki tablo yaşa göre dikkat çekici olabilecek işaretleri genel olarak özetler. Bu işaretlerin varlığı tek başına tanı anlamına gelmez; değerlendirmeyi hekim yapar.

Ergenlikte hareketlilik çoğu zaman azalır, ama planlama, zaman yönetimi ve dürtü kontrolündeki güçlükler devam edebilir. Kız çocuklarında ve dikkatsizliğin önde olduğu tablolarda belirtiler daha sessiz seyredebilir; bu çocuklar sınıfta sorun çıkarmadıkları için uzun süre fark edilmeyebilir.

Okul öncesi dönemde hareketlilik ne zaman değerlendirilmeli?

Okul öncesi çocukların çoğu hareketli, meraklı ve çabuk sıkılan çocuklardır; bu yaşlarda yüksek enerji gelişimin doğal bir parçasıdır. Değerlendirme, hareketlilik ve dürtüsellik yaşıtlarına göre belirgin biçimde fazlaysa, çocuğu sık sık tehlikeye sokuyorsa, kreşte ve evde birlikte görülüyorsa ve arkadaş ilişkilerini zorlaştırıyorsa gündeme gelir. Bu yaşlarda uluslararası kılavuzlar ilk adım olarak ebeveynlere yönelik yapılandırılmış destek önerir; çalışmanın ağırlığı bu nedenle ebeveyn görüşmelerindedir.

Tanı süreci nasıl işler ve psikoloğun bu süreçteki rolü nedir?

DEHB tanısı tek bir testle konmaz. Çocuk ve ergen psikiyatristi; ebeveynlerden alınan gelişim öyküsünü, çocukla yapılan görüşmeyi ve muayeneyi, öğretmenden alınan bilgileri, derecelendirme ölçeklerini ve gerektiğinde diğer değerlendirme sonuçlarını bir arada değerlendirir. Belirtilere eşlik edebilecek kaygı, öğrenme güçlüğü, uyku sorunları ya da tik gibi durumlar da bu aşamada araştırılır.

Psikoloğun bu süreçteki rolü, çocuğun ve ailenin durumunu anlamak, gözlemleri düzenli biçimde kaydetmek ve gerektiğinde aileyi hekime yönlendirmektir. Hekimin istediği psikolojik değerlendirmeler de bu sürecin bir parçası olabilir. Psikolog ile psikiyatrist arasındaki iş bölümünü çocuk psikoloğu mu, çocuk psikiyatristi mi rehberimizde ayrıntılı olarak anlattık.

Sakarya'da dikkat eksikliği değerlendirmesi: hangi adım nerede yapılır?

Sakarya'da dikkat eksikliği şüphesinde üç ayrı kapı vardır ve her birinin işi farklıdır: tanı ve ilaç kararı çocuk ve ergen psikiyatrisinde verilir, okulla ilgili eğitsel değerlendirme gerekiyorsa Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) devreye girer, günlük hayattaki beceri ve aile çalışması ise psikologla yürür. Özel hastaneler ve muayenehaneler de hekim değerlendirmesi için bir seçenektir. Aşağıdaki tablo kamu tarafında hangi adımın nerede atıldığını özetler.

1. Öğretmenin gözlemlerini, karneleri ve evde fark ettiğiniz örnekleri bir dosyada toplayın; dikkat güçlüğünün evde mi, okulda mı, yoksa her ikisinde mi görüldüğünü not edin.
2. Hekim değerlendirmesi için MHRS ya da 182 üzerinden bir çocuk ve ergen ruh sağlığı polikliniğinden randevu alın.
3. Hekim bir dikkat testi isterse testin kim tarafından ve nerede uygulanacağını sorun; testin neyi ölçtüğünü MOXO dikkat testi sayfamızda anlattık.
4. Okulda destek gerekiyorsa önce okul rehberlik servisiyle konuşun; eğitsel değerlendirme gerekirse süreç ilçenizdeki RAM ile ilerler.
5. Hekim değerlendirmesi beklenirken ya da tamamlandıktan sonra beceri ve aile çalışmasına başlanabilir; hekimin önerileri programın hedeflerini belirler.

MOXO, Conners ve diğer araçlar değerlendirmede ne işe yarar?

Değerlendirmede kullanılan testler ve ölçekler, hekimin ve psikoloğun çocuğun durumunu daha ayrıntılı görmesine yardımcı olan bilgi kaynaklarıdır. Hiçbiri tek başına tanı koymaz; sonuçlar her zaman görüşme ve gözlemle birlikte yorumlanır. Aşağıdaki tablo sık kullanılan araçların ne tür bilgi verdiğini özetler.

MOXO testinin uygulanışını ve sonuçlarının yorumunu kendi test sayfasında, zekâ testinin hangi alanları ölçtüğünü ise WISC-IV zekâ testi sayfamızda anlattık. Bir değerlendirme gerektiğinde testin hangi kurumda ve kim tarafından uygulanacağı ilk görüşmede açıkça konuşulur; her test yalnızca o testi uygulama yetkinliğine sahip kişi tarafından uygulanmalıdır.

Test sonuçlarını okurken bir noktayı akılda tutmak önemlidir: dikkat testinde düşük performans gösteren her çocukta DEHB yoktur, yüksek performans gösteren bir çocukta da DEHB bulunabilir. Test günü yorgun, kaygılı ya da hasta olmak sonucu etkileyebilir. Bu nedenle testler, çocuğu tanıyan yetişkinlerin gözlemleriyle birlikte anlam kazanır.

Dikkat güçlüğüne sık eşlik eden durumlar nelerdir?

Dikkat güçlüğü yaşayan çocuklarda başka zorlanmalar da sık görülür ve bunlar programın planlanmasını doğrudan etkiler. Hekim değerlendirmesinde ve görüşmelerde özellikle şu durumlara dikkat edilir:

• Kaygı: sınav, yeni ortamlar ya da hata yapma konusunda yoğun endişe
• Özel öğrenme güçlüğü: okuma, yazma ya da matematikte yaşıtlarından belirgin geride kalma
• Karşı gelme ve öfke patlamaları: kurallara sık itiraz, kolay parlama
• Uyku sorunları: uykuya dalmakta güçlük, sık uyanma, sabah kalkamama
• Tikler: tekrarlayan göz kırpma, boğaz temizleme gibi istemsiz hareket ya da sesler
• Duygu düzenleme güçlüğü ve düşük özgüven

Bu durumlardan biri ön plandaysa programın hedefleri buna göre şekillenir; örneğin kaygısı yüksek bir çocukta önce kaygıyla baş etme becerileri, öfke patlamaları sık olan bir çocukta ise önce ev içi kurallar ve ebeveyn tepkileri üzerinde çalışılır.

Program hangi becerilere odaklanır?

Dikkat güçlüğü yaşayan çocukların çoğu ne yapması gerektiğini bilir, ama bunu doğru zamanda başlatmakta, sürdürmekte ve bitirmekte zorlanır. Bu nedenle program bilgiyi değil uygulamayı destekleyen becerilere odaklanır. Görüşmelerde çocuğun yaşına göre şu beceriler üzerinde çalışılır:

• Görev başlatma: ödeve ya da işe başlamayı kolaylaştıran küçük ilk adımlar belirlemek
• Görevi parçalara bölme: büyük bir ödevi kısa ve somut adımlara ayırmak
• Zaman algısı ve planlama: zamanlayıcı, görsel çizelge ve haftalık plan kullanmak
• Dürtüyü durdurma: “dur, düşün, sonra yap” gibi kısa iç konuşma kuralları geliştirmek
• Düzen: çanta, masa ve okul eşyaları için basit ve tekrarlanabilir sistemler kurmak
• Duygu düzenleme: hayal kırıklığı, sıkılma ve öfke anlarında sakinleşme yolları bulmak
• Özgüven: sık eleştirilen çocukların güçlü yanlarını fark etmesine ve başarı deneyimi yaşamasına alan açmak

Ergenlerle çalışırken bu beceriler gencin kendi hedefleriyle ilişkilendirilir: sınav takvimi, ödev teslimleri, telefon kullanımı ve uyku düzeni gibi. Gencin kendi stratejilerini bulmasına ve denemesine fırsat vermek, ona dışarıdan bir sistem dayatmaktan çoğu zaman daha kalıcı sonuç verir.

Örneğin 9 yaşında, her akşam ödeve oturması bir saat süren bir çocuk düşünelim. Görüşmelerde önce ödeve başlamayı neyin zorlaştırdığına bakılır: ödevin büyüklüğü mü, masadaki dikkat dağıtıcılar mı, yoksa başarısız olma korkusu mu? Ardından ödev üç kısa parçaya bölünür, her parça için zamanlayıcı kurulur ve parçalar arasında kısa molalar verilir. Bu küçük düzenleme, çoğu zaman uzun konuşmalardan daha etkilidir.

Program adım adım nasıl ilerler?

Program ailenin ve çocuğun ihtiyacına göre planlanır, ancak genel akış bellidir. Randevu talep formunu doldurmak bir ödeme yükümlülüğü doğurmaz; ofisimiz sizi arayarak uygun gün ve saati birlikte planlar.

1. Ebeveyn görüşmesi: Gelişim öyküsü, okul raporları, varsa hekim değerlendirmesi ve evdeki zorlayıcı anlar dinlenir.
2. Çocukla tanışma: Çocuğun ya da gencin kendi bakışı, ilgi alanları ve zorlandığı görevler konuşulur.
3. Yönlendirme kararı: Henüz hekim değerlendirmesi yapılmadıysa ve gerekli görülüyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanız önerilir.
4. Hedeflerin belirlenmesi: Okul, ev ve ilişkiler alanından bir iki somut hedef seçilir, örneğin ödeve başlamanın on dakikayı geçmemesi.
5. Beceri görüşmeleri: Çocukla düzenli görüşmelerde hedef becerilere yönelik stratejiler çalışılır.
6. Ebeveyn görüşmeleri: Evde uygulanacak düzen, ödül sistemi ve yönergeler birlikte planlanır; gerekirse ailenin onayıyla öğretmenle iletişim kurulur.
7. Gözden geçirme: Belirli aralıklarla hedeflerdeki ilerleme değerlendirilir ve plan güncellenir.

Görüşmelerin süresi ve sıklığı randevu teyidi sırasında size bildirilir. Ücret bilgisi ilk görüşmeden önce telefonda ve yazılı olarak paylaşılır; ofiste güncel tarife asılıdır.

Ebeveynler ve öğretmenler programa nasıl katılır?

Dikkat güçlüğü yaşayan bir çocuğun günlük hayatı büyük ölçüde evde ve okulda geçer; bu yüzden ebeveynler ve öğretmenler programın asıl ortaklarıdır. Uluslararası kılavuzlar da, örneğin NICE ve Amerikan Pediatri Akademisi önerileri, davranışsal ebeveyn eğitimini ve okulla iş birliğini DEHB'de desteğin temel parçaları arasında sayar. Evde konuşulan konular ebeveyn danışmanlığı görüşmeleriyle de desteklenebilir. Evde işe yarayan yaklaşımlar şunlardır:

• Kısa ve tek adımlı yönergeler vermek, yönergeden önce çocuğun dikkatini almak
• Sabah ve akşam rutinlerini görsel bir çizelgeyle sabitlemek
• İstenen davranışı gördüğünüz anda kısa ve somut biçimde fark etmek
• Ödül tablosunu birkaç net hedefle sınırlamak ve ödülü geciktirmemek
• Ödev için kısa çalışma ve mola döngüleri kurmak, dikkat dağıtıcıları masadan kaldırmak
• Uyku, hareket ve ekran süresini dikkat ve odaklanmayı destekleyecek biçimde düzenlemek

Okulla iş birliği ailenin onayıyla yapılır. Öğretmenin gözlemleri çocuğun sınıftaki durumunu anlamak için değerlidir; çocuğun öğretmene yakın oturması, yönergelerin yazılı olarak da verilmesi ve uzun görevlerin parçalara bölünmesi gibi küçük düzenlemeler sınıfta fark yaratabilir. Daha kapsamlı bir eğitim desteği gerekiyorsa hekim raporuyla Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) süreci başlatılabilir.

Kardeşler ve aile düzeni

Dikkat güçlüğü yaşayan bir çocuğun evdeki zorlanmaları çoğu zaman kardeşleri de etkiler. Kardeşler haksızlık hissedebilir ya da sürekli düzen bozan kardeş rolünün pekiştiğini görebilir. Görüşmelerde ailenin tüm çocuklar için adil ve öngörülebilir bir düzen kurması, kuralların herkes için açık olması ve her çocuğa ayrı birebir zaman ayrılması üzerinde de dururuz.

İlaç kullanan çocuklar programa katılabilir mi?

Evet. İlaç kullanan çocuklar da programa katılabilir; ilaç ve beceri çalışması çoğu zaman birbirini tamamlar. İlaç dikkat ve dürtü kontrolünü desteklerken, plan yapma, düzen kurma ve zamanı yönetme gibi beceriler yine de ayrıca öğrenilir. İlacın başlatılması, dozunun ayarlanması ya da bırakılması kararı yalnızca hekime aittir. Görüşmelerde gözlenen değişiklikleri hekiminizle paylaşmanız, hekimin değerlendirmesine katkı sağlar.

GETAP ile Dikkat ve Odaklanma Destek Programı arasındaki fark nedir?

GETAP, bilişsel becerileri bir test ve yazılım destekli egzersizlerle çalışan, program sahibinin standart yapısına göre ilerleyen bir programdır. Dikkat ve Odaklanma Destek Programı ise çocuğun günlük hayattaki zorlanmalarına, ev ve okul düzenine ve aile iş birliğine odaklanan, bireysel olarak planlanan görüşmelerden oluşur. İki çalışma bazı çocuklarda birlikte, bazılarında ayrı ayrı düşünülebilir. GETAP'ın ne olduğunu, kim tarafından geliştirildiğini ve kanıt düzeyini GETAP Gelişim ve Takip Programı sayfamızda anlattık.

Ergenlerde ve sınav dönemlerinde dikkat güçlüğü nasıl ele alınır?

Ergenlikte dikkat güçlüğü çoğu zaman ders yükünün arttığı dönemde, özellikle LGS ve YKS hazırlığında belirginleşir. Daha önce zekâsı ve çabasıyla idare edebilen bir genç, uzun çalışma saatleri ve yoğun konu yüküyle birlikte zorlanmaya başlayabilir. Bu dönemde erteleme, son ana bırakma ve kendine güvenin azalması sık görülür.

Görüşmelerde gençle birlikte gerçekçi bir haftalık plan kurar, çalışma oturumlarını kısa ve net hedeflere böler, telefon ve sosyal medyayı çalışma saatlerinden ayırmanın yollarını konuşuruz. Ders çalışmayı etkileyen uyku, motivasyon ve ortam gibi etkenleri ders çalışma sürecini etkileyen faktörleri anlatan yazımızda ayrıca ele aldık. Gençlerde dikkat güçlüğüne eşlik eden yoğun kaygı ya da çökkünlük fark edilirse bir psikiyatri hekimine başvurmanızı öneririz.

Dikkat güçlüğü yaşayan bir çocuğun özgüvenini korumak neden önemlidir?

Dikkat güçlüğü yaşayan çocuklar gün içinde yaşıtlarından çok daha fazla uyarı, eleştiri ve düzeltme duyar: “Yine mi unuttun?”, “Dinlemiyorsun”, “Neden yerinde durmuyorsun?” Bu sözler zamanla çocuğun kendisi hakkındaki düşüncesine dönüşebilir ve “Ben zaten yapamam” inancı yerleşebilir. Bu inanç, dikkat güçlüğünün kendisinden daha fazla zorlanmaya yol açabilir.

Bu nedenle program yalnızca zorlanılan alanlara değil, çocuğun güçlü yanlarına da odaklanır. Yaratıcılık, enerji, merak ve hızlı düşünme gibi özellikler doğru ortamda değerli birer kaynağa dönüşebilir. Ebeveynlerle birlikte çocuğun gün içinde başardığı küçük şeyleri fark etmenin ve dile getirmenin yollarını konuşuruz; çocuğun spor, müzik ya da sanat gibi kendini iyi hissettiği alanlarda zaman geçirmesini destekleriz.

Kriz anlarında ebeveynler ne yapabilir?

Dikkat güçlüğü yaşayan çocuklarda hayal kırıklığı ve öfke çok hızlı yükselebilir; ekranın kapatılması, bir oyunun kaybedilmesi ya da ödevin uzaması krize dönüşebilir. Bu anlarda uzun açıklamalar ve tartışmalar çoğu zaman durumu büyütür. Görüşmelerde ailelerle birlikte önceden hazırlanmış kısa bir kriz planı oluştururuz: ebeveynin kendi sesini alçaltması, tek cümlelik net bir sınır koyması, çocuğa sakinleşmesi için kısa bir alan tanıması ve konuşmayı herkes sakinleştikten sonra yapması.

Kriz geçtikten sonra yapılan kısa bir konuşma, olanları anlamlandırmak için en uygun zamandır: ne oldu, ne hissettin, bir dahaki sefere neyi farklı yapabiliriz? Bu konuşmanın amacı çocuğu suçlamak değil, bir sonraki zor anda kullanabileceği bir yol bulmaktır. Kendine ya da başkasına zarar verme riskinin olduğu yoğun öfke krizleri ise ayrıca bir hekim değerlendirmesi gerektirir.

Programdan ne beklenebilir?

DEHB çocukluk boyunca biçim değiştirebilen bir durumdur ve programın amacı onu ortadan kaldırmak değildir; bu nedenle sonuç için bir süre ya da oran vermek doğru olmaz. Ailelerin süreç içinde sık söz ettiği değişiklikler ise günlük hayatta somut olarak fark edilir: ödeve başlamanın kolaylaşması, sabah hazırlığının daha az tartışmayla geçmesi, çocuğun kendine güveninin artması ve ailenin kriz anlarında ne yapacağını bilmesi.

Ofisimiz Serdivan'da, İstiklal Mahallesi'ndedir ve görüşmeler her gün 10.00 ile 19.00 arasında randevu ile yapılır. Adapazarı ve Sakarya'nın diğer ilçelerinden gelen aileler için görüşmeler okul saatleri gözetilerek planlanır; ebeveyn görüşmeleri ve ergenlerle yapılan görüşmeler uygun durumlarda online da yapılabilir. Randevu için sitedeki talep formunu kullanabilir ya da 0554 125 42 23 numaralı telefondan ofisimize ulaşabilirsiniz.

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Burak Uysal Psikolog

Maltepe Üniversitesi Psikoloji Bölümü mezunu. Serdivan'daki ofisinde çocuklar, ergenler, ebeveynler, yetişkinler ve çiftlerle psikolojik danışmanlık görüşmeleri yürütür.

Son güncelleme: 15 Ekim 2026 İçerik editörü: destek@burakuysal.org Hakkında daha fazla